Çocuklarda böbrek değerlendirmesi basitten karmaşığa doğru basamaklanır: önce tam idrar tahlili ve gerekiyorsa idrar kültürü, ardından kanda kreatinin ile temel mineral ölçümleri, sonra ışın içermeyen ultrason, en son da yalnızca seçilmiş olgularda mesane grafisi, sintigrafi veya böbrek biyopsisi. Tetkiklerin hepsi birden istenmez; her basamak bir öncekinin sonucuna göre planlanır.
Bu basamaklı yaklaşımın nedeni yalnızca gereksiz masrafın önlenmesi değildir. Çocukta her tetkik bir işbirliği gerektirir, bir kısmı ışın içerir, bir kısmı sakinleştirme ister. Bu nedenle en az girişimle en çok bilgiyi veren yöntem önce kullanılır.
Tam İdrar Tahlili Neden İlk Sıradadır?
Tam idrar tahlili, çocuk nefrolojisinin en değerli ve en az girişimsel aracıdır. Tek bir örnekten protein kaçağı, kan hücreleri, enfeksiyon bulguları, idrarın yoğunluğu ve asitlik derecesi hakkında bilgi elde edilir.
Tahlil iki aşamada değerlendirilir. Şerit yöntemiyle yapılan hızlı bakı protein, kan, lökosit, nitrit, şeker ve yoğunluk hakkında ön bilgi verir. Ardından örnek mikroskop altında incelenir; alyuvar ve akyuvar sayımı yapılır, silendir denilen yapılar ve kristaller aranır. Alyuvarların şekli bile bilgi taşır: bozulmuş görünümdeki hücreler kanamanın böbrek süzgeçlerinden kaynaklandığını düşündürür.
İdrar Örneği Nasıl Alınır?
Sonucun doğruluğu örneğin alınış biçimine bağlıdır. Tuvalet eğitimi tamamlanmış çocuklarda bölge temizlendikten sonra idrarın ilk kısmı atılır ve orta akım örneği kaba alınır. Sabah ilk idrarı, gece boyunca yoğunlaştığı için özellikle protein değerlendirmesinde tercih edilir.
Bez kullanan bebeklerde torba yöntemi kullanılabilir ancak bu örnekteki bakteri üremesi cilt florasından bulaşma olabileceği için tek başına tanı koydurmaz. Kültür gerektiren durumlarda daha güvenilir yöntemlerle örnek alınması gerekebilir. Örneğin bekletilmeden laboratuvara ulaştırılması da önemlidir; oda sıcaklığında bekleyen idrarda bakteri sayısı yanıltıcı biçimde artabilir. Çocuk Nefroloji Ankara değerlendirmesinde örnek alma tekniğinin aileye ayrıntılı anlatılması bu nedenle önemsenir.
İdrar Kültürü Ne Zaman İstenir?
Kültür, idrardaki bakterinin cinsini ve hangi antibiyotiklere duyarlı olduğunu gösterir. Ateşli her bebekte odak bulunamadığında, idrar tahlilinde enfeksiyon bulgusu saptandığında ve tekrarlayan şikayetlerde istenir.
Sonucun çıkması genellikle iki üç gün sürer. Bu süre boyunca genel durumu bozuk olan çocukta beklemeden tedaviye başlanabilir, kültür sonucuna göre ilaç gözden geçirilir. Antibiyotik başlandıktan sonra alınan kültür yanlış olarak temiz çıkabileceğinden, örnek tedaviden önce alınmalıdır.
Protein Kaçağı Nasıl Ölçülür?
İdrarda protein saptandığında bir sonraki adım miktarın belirlenmesidir. Eskiden yirmi dört saatlik idrar toplanırdı; çocukta bunun uygulanması zor olduğundan günümüzde spot idrarda protein-kreatinin oranı yaygın olarak kullanılır. Tek bir örnekten günlük kaçak hakkında güvenilir tahmin elde edilir.
Ölçümün zamanlaması önemlidir. Bazı çocuklarda protein yalnızca gün içinde ayakta dururken idrara geçer, gece yatar konumda kaybolur. Ortostatik proteinüri denilen bu iyi huylu durumun ayırt edilmesi için sabah ilk idrarı ile gün ortası örneği karşılaştırılır. Ateş, yoğun egzersiz ve dehidratasyon da geçici protein kaçağına yol açabildiğinden ölçüm bu koşullar geçtikten sonra yinelenir.
Kan Tetkiklerinde Neye Bakılır?
Kanda ölçülen en temel değer kreatinindir. Kas kütlesiyle doğrudan ilişkili olduğu için çocukta erişkinden çok daha düşük seyreder; erişkin referans aralığına göre yorumlamak yanıltıcıdır. İki yaşındaki bir çocukta normal kabul edilen değer, ergende yüksek sayılabilir.
Kreatininden yola çıkılarak böbreğin süzme hızı hesaplanır. Çocukta bu hesaplama boy üzerinden yapılır; erişkin formülleri kullanılmaz. Bunların yanında üre, sodyum, potasyum, kalsiyum, fosfor, albümin, kan sayımı ve gerektiğinde kan gazı incelenir. Kansızlık, kalsiyum-fosfor dengesizliği ve kanda asit birikimi böbrek işlev kaybının dolaylı göstergeleri olabilir.
Ultrason: İlk Basamak Görüntüleme
Böbrek ve idrar yolu ultrasonu, çocukta görüntülemenin ilk adımıdır. Işın içermez, sakinleştirme gerektirmez ve gerektiği kadar tekrarlanabilir. İncelemede böbreklerin sayısı, konumu, boyutu, doku kalınlığı, kist ya da taş varlığı, idrar yollarındaki genişleme ve mesane duvarının kalınlığı değerlendirilir.
Böbrek boyutları çocuğun boyuna göre yorumlanır. Ultrason genellikle mesane doluyken ve boşaltıldıktan sonra iki aşamada yapılır; böylece mesanenin ne kadar boşaldığı da görülür. Anne karnında saptanmış böbrek havuzu genişlemesinin doğum sonrası izlemi de bu yöntemle sürdürülür.
Mesane Grafisi Ne Gösterir?
İdrarın mesaneden böbreğe geri kaçıp kaçmadığını gösteren inceleme mesane grafisidir. Mesaneye ince bir kateter aracılığıyla ilaçlı sıvı verilir ve çocuk işerken görüntü alınır. Böylece geri kaçışın varlığı ve derecesi belirlenir.
Bu tetkik ışın içerdiği ve girişimsel olduğu için her çocuğa istenmez. Tekrarlayan ateşli idrar yolu enfeksiyonları, ultrasonda kuşkulu bulgu saptanması ya da böbrek dokusunda iz düşündüren durumlarda gündeme gelir. İşlem öncesi ve sonrasında koruyucu antibiyotik verilmesi gerekebilir.
Böbrek Sintigrafisi
Sintigrafi, damardan verilen düşük dozlu bir maddenin böbrekte tutulmasının görüntülenmesi esasına dayanır. İki temel soruya yanıt arar. Birincisi, böbrek dokusunda geçirilmiş enfeksiyona bağlı kalıcı iz bulunup bulunmadığıdır. İkincisi, iki böbreğin süzme işine katkı oranı ve idrarın boşalmasında tıkanıklık olup olmadığıdır.
İncelemenin türü sorulan soruya göre seçilir. Doku izini gösteren tetkik ile boşalmayı gösteren tetkik farklı maddelerle yapılır. Kullanılan madde miktarı çocuğun kilosuna göre hesaplanır. İşlem sonrası bol sıvı verilmesi maddenin vücuttan atılmasını hızlandırır.
Böbrek Biyopsisi Hangi Durumlarda Gerekir?
Biyopsi, böbrekten alınan çok küçük bir doku örneğinin mikroskop altında incelenmesidir. Ultrason eşliğinde, sakinleştirme altında yapılır. Çocuk nefrolojisinde sık uygulanan bir yöntem değildir; yalnızca doku düzeyinde tanı olmadan tedavi planlanamayan durumlarda gündeme gelir.
Yoğun protein kaçağının standart tedaviye yanıt vermemesi, süzgeç yapılarının iltihabını düşündüren bulguların varlığı, açıklanamayan böbrek işlev kaybı ve nakil sonrası doku uyumsuzluğu şüphesi başlıca biyopsi nedenleridir. İşlem sonrası çocuk birkaç saat yatak istirahatinde izlenir. Ankara Çocuk Nefroloji uygulamalarında biyopsi kararı, elde edilecek bilginin tedaviyi değiştirip değiştirmeyeceği gözetilerek verilir.
Tansiyon Ölçümü de Bir Tetkiktir
Kan basıncı ölçümü çoğu zaman tetkik sayılmaz ama çocuk nefrolojisinde en önemli değerlendirmelerden biridir. Ölçümün doğruluğu manşet seçimine bağlıdır; çocuğun kol kalınlığına göre dar bir manşet kullanılması değeri olduğundan yüksek gösterir.
Çocukta normal sınır sabit bir sayı değildir. Değer, yaş-boy-cinsiyet persentil tablolarıyla karşılaştırılarak yorumlanır. Poliklinikte yüksek çıkan ama evde normal seyreden ölçümler için yirmi dört saatlik tansiyon holteri kullanılabilir. Bu yöntem gece ölçümlerini de kaydettiği için böbrek kaynaklı tansiyon yüksekliğinin ayırt edilmesinde bilgi verir.
Tetkik Öncesi Nasıl Hazırlanılır?
Basit kan ve idrar tetkikleri için genellikle özel hazırlık gerekmez; yalnızca protein ölçümü planlanıyorsa sabah ilk idrarının getirilmesi istenebilir. Ultrason öncesinde mesanenin dolu olması istenebileceği için çocuğa işlemden bir süre önce sıvı içirilmesi önerilebilir.
Sakinleştirme gerektiren incelemelerde aç kalma süresi hekim tarafından belirtilir. Çocuğa işlemin yaşına uygun bir dille, korkutmadan anlatılması işbirliğini kolaylaştırır. Kullanılan ilaçların, özellikle antibiyotiklerin ve ağrı kesicilerin bildirilmesi sonuçların doğru yorumlanması açısından önemlidir. Ankara Çocuk Böbrek Doktorları tarafından yapılan değerlendirmede tetkik sonuçları her zaman öykü ve fizik incelemeyle birlikte yorumlanır.
Sonuçlar Nasıl Yorumlanır?
Tek bir anormal sonuç çoğu zaman tanı anlamına gelmez. Ateşli bir hastalık sırasında idrarda beliren protein, yoğun spor sonrası görülen kan hücreleri ya da sıvı kaybı sırasında yükselen kreatinin geçici olabilir. Bu nedenle kuşkulu sonuçlar uygun koşullarda yinelenir.
Aynı biçimde normal çıkan tek bir tahlil de hastalığı dışlamaz. Bulgular aralıklı ortaya çıkabilir. Ankara Çocuk Böbrek Doktoru izleminde önemli olan tek bir değer değil, sonuçların zaman içindeki eğilimi ve çocuğun klinik seyriyle uyumudur.
Bu yazıdaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerine geçmez. Çocuğunuzun böbrek tetkiklerinin planlanması ve sonuçlarının yorumlanması için bir Çocuk Nefrolojisi uzmanına başvurmanız önerilir.